1.1 Το κίνημα στου Γουδή

Τον Αύγουστο του 1909, μία οργάνωση κατώτερων αξιωματικών, ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος με επικεφαλής τον συνταγματάρχη Νικόλαο Ζορμπά, οργάνωσε στρατιωτικό κίνημα στην περιοχή Γουδή στην Αθήνα. Οι κινηματίες υποστήριζαν την άμεση προώθηση μεταρρυθμίσεων σε διάφορους τομείς της δημόσιας ζωής, όπως οι ένοπλες δυνάμεις, η εν γένει άσκηση της πολιτικής, η διοίκηση, η εκπαίδευση. Ο Σύνδεσμος επιχειρούσε με αυτόν τον τρόπο να απαντήσει δυναμικά στο αίτημα εξυγίανσης του κράτους και εκσυγχρονισμού της χώρας, στο πρότυπο των αναπτυγμένων ευρωπαϊκών χωρών, που είχε αρχίσει να τίθεται με ολοένα και περισσότερο επιτακτικό τρόπο από ευρύτερα στρώματα της ελληνικής κοινωνίας, καθώς το ξεκίνημα του 20ού αιώνα είχε βρει το ελληνικό κράτος χωρίς προσανατολισμό.

Στη διάρκεια των δύο προηγούμενων δεκαετιών εξελισσόταν στη χώρα μία γενικευμένη, βαθιά οικονομική και θεσμική κρίση. Στη δημόσια διοίκηση, στην οικονομία, στο πολιτικό σύστημα, στις ένοπλες δυνάμεις, στη δικαιοσύνη η αποδιάρθρωση ήταν πλήρης. Στην πολιτική ζωή κυριαρχούσαν συγκεκριμένες οικογένειες, τα κόμματα παρέμεναν υπό τον έλεγχο των μεγαλογαιοκτημόνων της υπαίθρου και των μεγαλοκεφαλαιούχων των πόλεων και στην εξουσία εναλλάσσονταν θνησιγενή κυβερνητικά σχήματα. Η ανάμιξη των ανακτόρων και των ενόπλων δυνάμεων ήταν έντονη. Η παλαιά πολιτική τάξη, πλήρως απαξιωμένη στη συνείδηση της ελληνικής κοινής γνώμης, παρακολουθούσε αμήχανη την άνοδο νέων δυναμικών κοινωνικών στρωμάτων, που είχαν αρχίσει να διεκδικούν ρόλο (κάτοικοι των πόλεων, έμποροι, βιοτέχνες, αγρότες). Το πελατειακό σύστημα, που είχε παγιωθεί ήδη από τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας, είχε διαβρώσει όλες τις βαθμίδες της δημόσιας διοίκησης, καθιστώντας την απολύτως αναποτελεσματική. Η οικονομική δυσπραγία ήταν γενικευμένη, οι λαϊκές τάξεις πλήττονταν από ένα άδικο φορολογικό σύστημα, το δημόσιο χρέος καταγραφόταν σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα, η αγροτική παραγωγή παρέμενε στον απόλυτο έλεγχο των μεγάλων τσιφλικάδων. Το πρώτο μεταναστευτικό κύμα προς χώρες της Ευρώπης και τη βόρεια Αμερική ήταν σε εξέλιξη. Γεγονός κομβικής σημασίας της περιόδου αποτέλεσε η επώδυνη πολεμική περιπέτεια του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897, στην οποία είχε συρθεί παντελώς απροετοίμαστη η Ελλάδα με ευθύνη των ανακτόρων και της τότε κυβέρνησης Δηλιγιάννη και είχε ως αποτέλεσμα την επιβολή διεθνούς οικονομικού ελέγχου. Η συλλογική αυτοεκτίμηση των Ελλήνων είχε πληγεί σοβαρά.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το κίνημα του 1909 πέτυχε σε πρώτη φάση να αποκτήσει λαϊκό έρεισμα και να υποστηριχθεί από ευρύτερα στρώματα της ελληνικής κοινωνίας (αγρότες, μεσαία και μικροαστικά στρώματα). Επίσης, απέκτησε τον ουσιαστικό έλεγχο της εκτελεστικής και της νομοθετικής εξουσίας. Η κυβέρνηση Δ. Ράλλη αντικαταστάθηκε από νέα υπό τον Κυριακούλη Μαυρομιχάλη, που εμφανιζόταν διατεθειμένος να ικανοποιήσει αρκετά από τα αιτήματα των στρατιωτικών. Επίσης, έγινε δεκτό το αίτημά τους για την απομάκρυνση του διαδόχου και των πριγκίπων από το στράτευμα και τους επόμενους μήνες ψηφίστηκαν αρκετοί νόμοι που προωθούσαν το μεταρρυθμιστικό τους σχέδιο. Ωστόσο, σύντομα οι στρατιωτικοί βρέθηκαν σε αδιέξοδο. Η παλιά πολιτική τάξη δεν είχε πει την τελευταία της λέξη. Παρότι στο συγκεκριμένο momentum το κίνημα εξέφρασε τη γενικευμένη δυσαρέσκεια και το μεταρρυθμιστικό αίτημα της ελληνικής κοινωνίας, εντούτοις ο ορίζοντας των αλλαγών που σχεδίαζε να προωθήσει ήταν περιορισμένος και δεν αμφισβητούσε τον πυρήνα του status quo.